Bloeddrukdaling bij opstaan en vallen de link uitgelegd

Femke de Vries

Fysiotherapeut gespecialiseerd in valpreventie

Ken je dat? Je ligt heerlijk op de bank, staat op om een kopje thee te pakken en opeens voelt het alsof je in een achtbaan zit.

Je ziet sterretjes, je hoofd voelt licht en je moet even wachten voordat je weer stabiel staat. Dit fenomeen, officieel orthostatische hypotensie genoemd, is iets wat bijna iedereen wel eens meemaakt. In de meeste gevallen is het onschuldig, maar soms kan het leiden tot vervelende vallen. In dit artikel leggen we precies uit wat er in je lichaam gebeurt, waarom het gebeurt en hoe je het risico op vallen kunt verkleinen.

Wat is orthostatische hypotensie eigenlijk?

Stel je voor: je ligt languit op de grond. Je bloed is een beetje lui en verdeelt zich rustig over je hele lichaam.

Op het moment dat je besluit om op te staan, moet je lichaam ineens hard werken. Je bloed moet namelijk omhoog gepompt worden tegen de zwaartekracht in, richting je hersenen. Normaal gesproken regelt je lichaam dit supersnel door je hartslag iets te verhogen en je bloedvaten strakker te zetten.

Bij orthostatische hypotensie (oftewel: bloeddrukdaling bij opstaan) loopt dit proces even niet soepel. Je bloeddruk daalt plotseling omdat de aanpassing net iets te lang duurt.

Je hersenen krijgen even iets minder zuurstof, en daar voel je direct de effecten van.

In medische termen spreken we van een significante daling als de bovenwade (systolisch) met 20 mmHg of meer daalt, of de onderwaarde (diastolisch) met 10 mmHg of meer. Een daling van meer dan 30 mmHg binnen drie minuten wordt als ernstig beschouwd.

Waarom gebeurt dit? De oorzaken op een rij

Er zijn verschillende redenen waarom je bloeddruk kan dalen bij het opstaan. Soms is het een tijdelijk iets, soms zit er een dieperliggende oorzaak achter.

Je bent even niet alert (Idiopatische orthostatische hypotensie)

Bij een groot deel van de mensen (geschat op 1 tot 2% van de volwassenen) is er geen duidelijke onderliggende oorzaak te vinden. Dit wordt idiopatische orthostatische hypotensie genoemd. Het lichaam reageert simpelweg iets minder adequaat op de houdingsverandering.

Medicijnen die je bloeddruk beïnvloeden

Dit hoeft niet ernstig te zijn, maar het is goed om het in de gaten te houden.

• Plaspillen (diuretica): Deze zorgen ervoor dat je vocht verliest, wat je bloedvolume vermindert. Voorbeelden zijn hydrochlorothiazide (HCTZ) en furosemide.
• Bloeddrukverlagers: Medicijnen zoals lisinopril (ACE-remmers) of losartan (ARB’s) zorgen ervoor dat je bloedvaten wijder staan, wat handig is tegen hoge bloeddruk, maar soms te ver doorwerkt bij opstaan.
• Betablokkers: Deze remmen je hartslag, waardoor je hart minder snel kan reageren op houdingsveranderingen. Denk aan metoprolol of atenolol.
• Antidepressiva en antihistaminica: Ook deze kunnen het autonome zenuwstelsel beïnvloeden en duizeligheid veroorzaken.

Neurologische aandoeningen

Veel voorkomende medicijnen kunnen een flinke impact hebben op je bloeddruk. Ze verlagen deze vaak bewust, maar kunnen er ook voor zorgen dat je lichaam minder snel reageert als je opstaat. Denk hierbij aan: Als je zenuwstelsel niet optimaal functioneert, kan de communicatie tussen je hersenen en je bloedvaten verstoord raken. Dit komt voor bij aandoeningen zoals Parkinson, chronische orthostatische intolerantie (COI) of autonome neuropathie (bijvoorbeeld door diabetes).

Andere factoren

• Dehydratie: Te weinig drinken zorgt voor een lager bloedvolume, waardoor je bloeddruk makkelijker zakt.
• Veroudering: Naarmate we ouder worden, verliezen onze bloedvaten een beetje aan elasticiteit en reageert het zenuwstelsel langzamer.
• Hormonen: Een verstoring in hormonen zoals adrenaline of acetylcholine kan de boel in de war sturen.

De symptomen: Wat voel je?

De klachten kunnen variëren van vervelend tot echt beangstigend. De meest voorkomende signalen zijn:

• Duizeligheid: Het gevoel alsof de kamer draait of je even wegdrijft.
• Licht in het hoofd: Alsof je zo flauwvalt, maar het niet doet.
• Vage visie: Tijdelijk wazig zien of flikkerende vlekken voor je ogen.
• Misselijkheid: Een onprettig gevoel in je maag.
• Vermoeidheid: Een plotselinge energiedip.
• Flauwvallen (syncope): In extreme gevallen verlies je even het bewustzijn, wat leidt tot vallen.

Hoe stellen artsen de diagnose?

Als je vaker last hebt van duizeligheid bij het opstaan, is het verstandig om je huisarts te bezoeken. Die zal waarschijnlijk een aantal simpele tests doen:

• De standaard orthostatische test: Je ligt 10 minuten rustig, daarna sta je op en wordt je bloeddruk elke minuut gemeten. Als de bloeddruk binnen drie minuten met 20 mmHg (bovenwaarde) daalt, is de diagnose duidelijk.
• De Valsalva-test: Je moet krachtig uitademen terwijl je neus dicht is. Dit verhoogt de druk in je borstkas. Bij gezonde mensen stijgt de bloeddruk hierop; bij orthostatische hypotensie is de reactie vaak zwakker.
• Trendelenburg-test: Hierbij wordt gekeken of de daling komt door een verminderde doorbloeding naar de benen.

Wat kun je ertegen doen? Behandeling en leefstijl

Gelukkig zijn er veel manieren om de klachten te verminderen. In veel gevallen zijn simpele aanpassingen al voldoende.

Leefstijltips voor een stabiele bloeddruk

• Drink genoeg: Probeer dagelijks minimaal 1,5 tot 2 liter water te drinken. Vooral ’s ochtends is het belangrijk om je vochtgehalte aan te vullen.
• Sta langzaam op: Geef je lichaam de tijd. Ga eerst even op de rand van je bed zitten voordat je helemaal rechtop staat.
• Beweging: Spieren helpen het bloed omhoog te pompen. Probeer je kuitspieren even aan te spannen voordat je opstaat.
• Let op kleding: Strakke broeken of korsetten kunnen de bloedtoevoer naar de benen belemmeren.
• Vermeid warmte: hete douches of sauna’s kunnen je bloedvaten te ver laten uitzetten, wat de daling versterkt.

Medicatie

Als leefstijlaanpassingen niet genoeg helpen, kan de arts medicijnen voorschrijven. Midodrine bijvoorbeeld, een medicijn dat de bloedvaten laat samentrekken, of fludrocortison, dat je lichaam helpt vocht vast te houden. Ook wordt er soms gekeken of je huidige medicijnen aangepast kunnen worden.

De link tussen bloeddrukdaling en vallen

Hier wordt het echt interessant: waarom leidt die daling in bloeddruk soms tot vallen? Wanneer je opstaat en je bloeddruk daalt te snel, is er even een tekort aan zuurstof in je hersenen.

Je hersenen zijn hier heel gevoelig voor. Het gevolg is een seconde duizeligheid of een ‘black-out’.

Als je op dat moment net je evenwicht probeert te vinden, ben je je stabiliteit kwijt. Je spieren reageren net iets te laat en voilà: je valt. De Valsalva-test illustreert dit mechanisme goed.

Bij deze test zie je vaak een piek en een snelle daling in bloeddruk. Bij mensen die hier gevoelig voor zijn, kan deze daling net genoeg zijn om het bewustzijn kort te verliezen of het evenwicht te verliezen.

De risico’s zijn het grootst bij ouderen of mensen met bestaande balansproblemen (zoals bij Parkinson). Een val op latere leeftijd kan ernstige gevolgen hebben, zoals botbreuken. Interessant feitje: in de Verenigde Staten worden de kosten voor medische behandelingen na vallen geschat op bijna 39 miljard dollar per jaar. Door bloeddrukdaling bij opstaan te voorkomen, kun je dus niet alleen je eigen veiligheid verbeteren, maar ook een bijdrage leveren aan het verminderen van deze maatschappelijke last.

Onthoud: voorkomen is beter dan genezen. Sta rustig op, let op je vochtinname en luister naar je lichaam.

Zo houd je je voeten stevig op de grond.